چرا تاریخ انقضای دارو مهم است؟
تاریخ انقضای دارو یکی از مهمترین اطلاعات درجشده روی بستهبندی داروهاست؛ اطلاعاتی که متأسفانه بسیاری از افراد توجه کافی به آن ندارند. شاید برای شما هم پیش آمده باشد که در کابینت داروهای منزل، دارویی با تاریخ گذشته پیدا کنید و با خودتان فکر کنید: «حالا یکی دو ماه گذشته، حتماً هنوز قابل استفاده است!» اما واقعیت این است که مصرف داروی تاریخگذشته میتواند عوارض جدی و حتی خطرناک برای سلامت فرد به همراه داشته باشد.
تاریخ انقضای دارو چیست؟
تاریخ انقضا (Expiration Date) تاریخی است که تا آن زمان، شرکت تولیدکننده اثربخشی، ایمنی و کیفیت دارو را در شرایط نگهداری استاندارد تضمین میکند. این تاریخ بر اساس مطالعات دقیق پایداری دارو تعیین میشود و پس از آن:
-
اثربخشی دارو ممکن است کاهش یابد
-
ترکیب شیمیایی دارو تغییر کند
-
خطر بروز عوارض جانبی افزایش یابد
تاریخ انقضا معمولاً بهصورت ماه و سال روی جعبه یا بلیستر دارو درج میشود.
بعد از تاریخ انقضا چه اتفاقی برای دارو میافتد؟
برخلاف تصور عموم، داروها بعد از تاریخ انقضا «ناگهان» فاسد نمیشوند، اما بهتدریج دچار تغییراتی میشوند که میتواند مصرف آنها را خطرناک کند.
1. کاهش اثر درمانی
مهمترین اتفاق پس از انقضای دارو، کاهش قدرت اثرگذاری آن است. در این حالت:
-
دارو بیماری را بهخوبی درمان نمیکند
-
علائم بهبود نمییابند
-
ممکن است بیماری تشدید شود
این موضوع در داروهایی مانند آنتیبیوتیکها بسیار اهمیت دارد.
2. تغییر ترکیب شیمیایی دارو
برخی داروها پس از گذشت تاریخ انقضا دچار تجزیه شیمیایی میشوند. این تجزیه ممکن است باعث تولید موادی شود که:
-
برای بدن مضر هستند
-
باعث مسمومیت یا حساسیت میشوند
-
عوارض پیشبینینشده ایجاد میکنند
3. افزایش خطر عوارض جانبی
داروی تاریخگذشته میتواند باعث:
-
تهوع و استفراغ
-
اسهال
-
سردرد
-
واکنشهای آلرژیک
-
آسیب به کبد یا کلیه
شود، بهویژه در کودکان، سالمندان و بیماران مزمن.
کدام داروها بعد از انقضا خطرناکتر هستند؟
برخی داروها نسبت به تاریخ انقضا حساسترند و مصرف آنها پس از گذشت این تاریخ میتواند بسیار خطرناک باشد.
🔴 آنتیبیوتیکها
-
کاهش اثربخشی
-
افزایش مقاومت میکروبی
-
شکست درمان
🔴 داروهای تزریقی و آمپولها
-
خطر آلودگی میکروبی
-
تغییر استریل بودن
🔴 قطرههای چشمی و گوشی
-
آلودگی باکتریایی
-
خطر عفونت شدید چشم یا گوش
🔴 انسولین و داروهای هورمونی
-
کاهش شدید اثر درمانی
-
نوسان قند خون یا هورمونها
🔴 شربتها و سوسپانسیونها
-
تغییر طعم، بو و رنگ
-
رشد میکروبها
آیا همه داروهای تاریخگذشته غیرقابل مصرف هستند؟
پاسخ کوتاه: بله، مصرف هیچ داروی تاریخگذشتهای توصیه نمیشود.
اگرچه برخی مطالعات نشان دادهاند که بعضی داروهای جامد ممکن است مدتی پس از تاریخ انقضا هنوز اثر داشته باشند، اما:
-
این موضوع قطعی نیست
-
شرایط نگهداری مشخص نیست
-
خطر عوارض همچنان وجود دارد
بنابراین، مصرف داروی تاریخگذشته هیچگاه انتخاب ایمنی نیست.
تفاوت تاریخ انقضا با تاریخ باز شدن دارو
برخی داروها پس از باز شدن، حتی اگر تاریخ انقضای آنها نگذشته باشد، مدت مصرف محدودی دارند.
مثالها:
-
قطره چشمی: معمولاً ۳۰ روز پس از باز شدن
-
شربتها: ۷ تا ۱۴ روز (بسته به نوع)
-
انسولین: معمولاً ۲۸ تا ۳۰ روز پس از باز شدن
پس لازم است علاوه بر تاریخ انقضا، به مدت مصرف پس از باز شدن نیز توجه شود.
نگهداری نادرست، دشمن پنهان داروها
حتی اگر تاریخ انقضای دارو نگذشته باشد، نگهداری نادرست میتواند باعث فساد زودتر دارو شود.
اشتباهات رایج در نگهداری دارو:
-
قرار دادن دارو در حمام یا آشپزخانه
-
قرار گرفتن در معرض نور مستقیم خورشید
-
نگهداری در دمای بالا
-
خارج کردن دارو از بستهبندی اصلی
چگونه داروهای تاریخگذشته را دور بریزیم؟
دور ریختن دارو نیز اصول خاص خود را دارد:
-
داروها را در توالت یا سینک نریزید
-
قرصها را خرد کرده و با مواد غیرقابل مصرف (مثل تفاله چای) مخلوط کنید
-
شربتها را در ظرف دربسته دور بیندازید
-
در صورت امکان، داروها را به داروخانه تحویل دهید
این کار به حفظ محیط زیست و سلامت جامعه کمک میکند.
نقش داروساز در آگاهیبخشی درباره تاریخ انقضا
داروساز نقش مهمی در آموزش صحیح مصرف دارو دارد، از جمله:
-
توضیح اهمیت تاریخ انقضا
-
بررسی داروهای مصرفی بیمار
-
آموزش نحوه نگهداری صحیح دارو
در داروخانه دکتر سارا ساعی، آگاهیبخشی و مشاوره دارویی یکی از ارکان اصلی خدمات دارویی محسوب میشود.
جمع بندی
تاریخ انقضای دارو تنها یک عدد روی جعبه نیست، بلکه تضمینکننده ایمنی و اثربخشی دارو است. مصرف داروی تاریخگذشته میتواند سلامت فرد را به خطر بیندازد و باعث بروز عوارض جدی شود. با بررسی منظم داروهای منزل، نگهداری صحیح و مشورت با داروساز، میتوان از این خطرات پیشگیری کرد.
به خاطر داشته باشیم: در مصرف دارو، ایمنی همیشه در اولویت است.
